म त्यतिबेला सत्र वर्षको मात्र थिएँ। स्कूलमा साथीहरूसँग हाँस्दै, खेल्दै, सपना देख्दै बित्थ्यो। घरमा आमा–बाबा, एउटी सानी बहिनी र कान्छो भाइ। सानो घर, सानो खेत, तर सधैँ खुसीको वातावरण थियो। अनि एकैचोटि सबै उथलपुथल भयो। खडेरीले थिच्यो, अन्न फल्न छोड्यो। बाबाले साहूबाट ऋण लिनुभयो। सुरुमा दश–बाह्र हजार, फेरि अलि बढी, अनि ब्याजको चक्रवृद्धिले यति चढ्यो कि पच्चीस लाख पुग्यो। पच्चीस लाख! हाम्रो गाउँमा त्यति पैसा कसैको सपनामा पनि आउंदैनथ्यो। साहूहरू घरमा आउन थाले, धम्की दिन थाले, “खेत लिलाम गर्छौं, घर खोसेर फाल्छौं” भनेर। बाबा रातभरि निदाउन सक्नुहुन्नथ्यो, आमा चुपचाप आँसु पिउनुहुन्थ्यो। म सुतेको ठाउँमा ओढ्नेले मुख छोपेर रोएँ।

मलाई लाग्यो— म जेठो छोरो, मलाई केही गर्नुपर्छ। एक दिन बाबालाई भनेँ, “म काठमाडौं जान्छु, काम गर्छु, पैसा पठाउँछु।” आमा रोक्न खोज्नुभयो, “छोरा, तँ सानै छस्, पढाइ बिगार्छस्।” तर म ढिलाइ गर्न चाहेनँ। झोला बोकेर बस चढेँ। आमा–बाबाले आशीर्वाद दिँदै “जोगिएर बस्नु” भन्दै बिदा गर्नुभयो। म हाँसेर गएँ, तर मन रोइरहेको थियो।

काठमाडौं आएपछि बल्ल थाहा भयो जिन्दगी कति कठिन हुँदो रहेछ। एउटा सानो कोठा भाडामा लिएँ, पाँच–छ जना सँगै बस्थेँ। बिहान ५ बजेदेखि ईंटा भट्टामा भारी बोक्ने काम। ढाड दुख्यो, हातमा फोका आयो, तर चुप लागेर काम गरें। साँझमा चिया पसलमा भाँडा माझ्थेँ। महिनाको दस–बाह्र हजार कमाउँथेँ, आठ–दस हजार घर पठाउँथेँ। तीन वर्षसम्म पठाएको रकमले ऋणको ब्याज मात्र तिर्थ्यो, मूलधन छुनै सकिन्नथ्यो। फोनमा आमालाई भन्थेँ, “मलाई त राम्रै छ, साथीहरू पनि राम्रा छन्, खाना मीठो खान पाउँछु।” तर साँचो कुरा के थियो भने— कहिलेकाहीँ राति भोकै सुत्थेँ, कोठामा एक्लै बसेर आँसु चुहाउँथेँ।

तीन वर्षसम्म यस्तै चल्यो। ऋण घट्नुको सट्टा ब्याजले झन् बढ्यो। गाउँमा साहूहरूले बाबालाई जिस्काउन थाले। बाबा बिरामी पर्नुभयो। मलाई मन अमिलो भयो। अब विदेश जानुपर्छ भन्ने लाग्यो। मलेसिया जाने दलाल भेट्टाएँ। उडेँ। त्यहाँ पाम तेल बगानमा काम। बिहान ४ बजेदेखि साँझ ७ बजेसम्म घाममा रुख काट्ने। खाना कम, झिंगा–लामखुट्टेले टोक्दा रगत आउँथ्यो। तर महिनाको पचास हजार कमाउँथेँ, चालीस हजार घर पठाउँथेँ। दुई वर्षमा जम्मा गरेर पठाएको रकमले ऋण घटेर दस लाखमा आयो, तर अझै ठूलो रकम बाँकी थियो। फोनमा हाँस्दै भन्थेँ, “म त यहाँ राजा जस्तै छु, पैसा राम्रो कमाउँछु।” तर राति सिरानी भिजाउँथेँ। कहिलेकाहीँ साथीहरूसँग बसेर रक्सी खान्थेँ, मन बिर्सन।

दुई वर्षपछि फर्किएँ। ऋण दस लाखमा झरेको थियो। तर अझै डेढ लाख बाँकी थियो भन्ने कुरा आमा-बाबाले लुकाउनुभएको रहेछ — तिनीहरूले ऋण बढाइरहेका थिए। फेरि काठमाडौं। दिनमा ट्याक्सी चलाउँथेँ, रातमा गाडीको सुपरभाइजर। सुत्ने फुर्सद भएन। एक दिन ट्याक्सी दुर्घटना भयो, खुट्टा भाँचियो। अस्पतालमा पैसा तिरेर डिस्चार्ज भएँ, फेरि काममा लागेँ। शरीरले साथ दिँदैनथ्यो, तर मनले भन्थ्यो— रोकिनुहुन्न।

अब बाँकी एउटै बाटो थियो— एउटा मिर्गौला बेचेर ठूलो रकम एकैचोटि पाउने। यो कुरा सुन्दा सबैलाई अनौठो लाग्छ, तर जो डुबेका हुन्छन्, तिनलाई बाटो एउटै देखिन्छ। काठमाडौंको एउटा चिया पसलमा दलाल भेटेँ। जाँच गराएँ। मिल्यो। अप्रेशन भयो। अप्रेशन टेबुलमा सुतेर सोचेँ— “आमा–बाबाको खुसीको लागि यो पनि सहेर बस्नुपर्छ।” अप्रेशनपछि दुखाइले कराउन मन लाग्थ्यो, तर कोठामा एक्लै थिएँ, चुप लागेँ। एक महिना लुकेँ, कमजोर भएँ, शरीर सुक्यो, तर पैसा आयो— बीस लाख। सबै ऋण तिरिदिएँ। अन्तिम किस्ता पनि गयो।

घर फर्किएँ। सबैलाई थाहा थिएन। म उही पुरानो केटो जस्तै हाँसेँ, जिस्केँ, खेतमा काम गरेँ। बहिनी स्कूल जान थाली, भाइ फुटबल खेल्न थाल्यो। बाबा–आमाको अनुहारमा फेरि मुस्कान आयो। तर मेरो कमिजमुनि एउटा ठूलो दाग लुकाएर राखेँ। कमजोरी भयो, रिँगटा लाग्यो, कहिलेकाहीँ बेहोस जस्तै हुन्थेँ। तर कहिल्यै गुनासो गरिनँ। मान्छेहरू भन्थे, “यो केटो त सधैँ हँसिलो छ, जिन्दगी कति सजिलो छ।” म हाँस्थेँ, किनकि मेरो पीडा लुकाएको थिएँ।

आज म गाउँमै छु। सानो पसल चलाउँछु, खेतमा काम गर्छु। बिहान उठ्छु, चिया खान्छु, काममा जान्छु। मान्छेहरूसँग ठट्टा गर्छु। तर राति कहिलेकाहीँ एक्लै बसेर पुराना कुरा सम्झन्छु। मलेसियाको घाम, काठमाडौंको भोक, अप्रेशन टेबुलको दुखाइ— सबै आँखामा आउँछ। अनि सोच्छु— मेरो एउटा मिर्गौला गयो, तर परिवारको खुसी फिर्ता आयो। यो व्यापार घाटामा भएन।

कहिलेकाहीँ बहिनीले भन्छे, “दाइ, तिमीले हामीलाई बचायौ।” म हाँस्छु, “केको बचाएँ र? तिमीहरू त आफैं स्मार्ट भयौ।” तर मनमा लाग्छ— तिमीहरूलाई थाहा छैन, मैले के–के तिरेँ।

यो कथा म एक्लोको होइन। नेपालका हजारौं केटाहरू यस्तै लुकाएर पीडा बोकेर हिँडिरहेका छन्। कोही खाडीको घाममा पसिना बगाउँदै, कोही मिर्गौला बेचेर, कोही रातदिन नभनी काम गरेर परिवारलाई मुस्कान दिन खोजिरहेका छन्। हामी हाँस्छौँ, किनकि हाम्रो पीडा देखाउने अधिकार पनि छैन। हामी रोएँ भने घर रुन थाल्छ।

तिमीहरू जो यो पढिरहेका छौ, यदि कहिल्यै कुनै हँसिलो केटो भेट्यौ भने, उसको पछाडि यस्तै कथा हुन सक्छ। उसलाई अलिकति माया गरिदिनु, अलिकति सम्मान गरिदिनु। किनकि ऊ सायद तिमीले सोचेको भन्दा धेरै लडाइँ लडिसकेको हुन्छ।

मेरो कथा यहीँ सकिन्छ। अब तिमीहरूको पालो छ— आफ्नो मनको कुरा लेख्नुस्, लुकाउनुहुन्न। किनकि लुकाएर राख्दा पीडा झन् बढ्छ। म त लुकाएर बाँचिरहेको छु, तिमीहरू नलुकाउनु।